Overslaan en naar de inhoud gaan

Chinampa in de Polder

Een concept voor de herontwikkeling van het Nederlandse veenweidegebied.

De veenweide is een typisch Nederlands landschap met grazende koeien en hier en daar een molen. Een toonbeeld ook van onze reputatie op gebied van waterbeheer. Maar het veenweidegebied kampt met inklinking en oxidatie. De oplossing vinden we in een van de meest productieve duurzame systemen in de menselijke geschiedenis: de chinampa.

Wat is het probleem van onze veenweiden?

Het veenweidegebied wordt systematisch ontwaterd voor intensieve landbouw en veeteelt. Dit heeft nadelige gevolgen waarvan we ons steeds bewuster worden. Want, door het waterpeil te laten zakken, wordt het veen blootgesteld aan lucht en treedt oxidatie op. Dit leidt tot hoge broeikasgasemissies. Het tweede nadelige effect van ontwatering is bodemdaling, waardoor gebouwen en infrastructuur beschadigen. Daarnaast levert het intensieve gebruik ook nog biodiversiteitsverlies en watervervuiling op.

Is er een oplossing?

De uitdaging ligt in het vinden van een oplossing die in het landschap past en die meer oplevert dan hij kost. Dit betekent enerzijds een goed verdienmodel voor de boer. Anderzijds een reducering van de maatschappelijke kosten met de ambitie om toe te werken naar duurzame maatschappelijke opbrengsten.

Een haalbaar scenario?

Door landbouwsystemen te benaderen als ecosystemen is een alternatief gebruik zeker mogelijk. Functionele biodiversiteit is het uitgangspunt. Noem het een gecultiveerde ecologie, omdat wij als beheerders de onderdelen van het systeem kiezen. Het systeem dient zo te worden ontworpen dat het zichzelf in stand kan houden, zonder inputs van buitenaf. Want, afhankelijkheid van inputs betekent de verspilling van energie, en energie betekent geld of extra werk. Ongebruikte outputs daarentegen leiden tot vervuiling, bijvoorbeeld een overschot aan mest. We zoeken dus een cyclisch systeem dat past in de omgeving. Deze eigenschappen vinden we in chinampa’s.

Van bodemdaling

Naar bodemverhoging
Wie een kuil graaft, houdt een heuvel over. Het intensiveren van water levert ook een intensivering van het land op. De waterspiegel kan meestijgen. Sloten en kanalen zijn een productiefactor in het chinampasysteem. Water is momenteel een probleem in de veenweiden. In de Chinampa is het een oplossing.

 

Wat is een chinampa?

Het is een van de meest productieve duurzame systemen in de menselijke geschiedenis. Chinampa’s zijn stukken land afgewisseld met kanaaltjes of vijvers, met een land-waterverhouding van 1 op 1 tot 1 op 3. Het is een combinatie van agri-, aqua- en paludicultuur en daarom in essentie biodivers. Het systeem levert een veelvoud aan producten op en er wordt meerdere keren per jaar geoogst. Er is plek voor landgewassen, bomen, oeverplanten, klimplanten, waterplanten en dieren, waaronder ook watervogels, vissen, algen, schelp- en schaaldieren. Het systeem is duurzaam, omdat het in zijn eigen behoeften voorziet en zich vermeerdert. En het systeem is productief, omdat het een surplus genereert. En, het is circulair. De chinampa is een landbouwsysteem dat door de Azteken aan het begin van de 16e eeuw werd gecultiveerd in en rondom de stad Tenochtitlan, op de plek van het huidige Mexico-Stad. Tenochtitlan had toen circa 200.000 inwoners, enorm veel vergeleken met toenmalige Europese steden (ter vergelijking, Amsterdam telde in 1570 zo’n 30.000 inwoners).

 

Bovenaanzicht
Schematisch voorbeeld van Chinampa's in Nederlands veenweidegebied.

 

Hoe productief?

Aquacultuur is productiever dan agricultuur in proteïneproductie per hectare. In water zijn er namelijk meerdere productieve ‘etages’ mogelijk. De organismen die er leven, hebben minder energie nodig wegens de verminderde effecten van de zwaartekracht en andere gewichtsnadelen. Water is – uiteraard – constant aanwezig en nutriënten, met name voor planten, zijn beschikbaar in opgeloste en gemakkelijk opneembare vorm. Menselijke arbeid die op land besteed moet worden aan cultivering, wordt geëlimineerd of verminderd in aquatische systemen. Je hoeft bijvoorbeeld nooit te ploegen. Hoewel deze redenen voor grotere opbrengsten met een lagere input er altijd zijn geweest, zijn landeigenaren over het algemeen terughoudend geweest met de omzetting naar aquacultuur. Wellicht met recht wanneer een ondersteunende infrastructuur van bewaren, transport en verkoop ontbrak. Waar deze infrastructuur wel aanwezig is, is het de moeite waard om de productie van veel-geproduceerde voedingsmiddelen zoals maïs, graan, aardappelen en melk deels te verlaten voor de meer stabiele en gespecialiseerde producten van aquacultuur.

Voorbeelden van surplus
Crustaceeën, vis, eendenvlees, eendeneieren, en hop zijn voorbeelden van surplus in een Nederlands chinampasysteem.

 

Passen chinampa’s in de veenweiden?

Waar een gebrek aan water in het veenweidegebied nu een fors probleem vormt, biedt water in chinampa’s juist de oplossing. Door het watergebruik te intensiveren – door de aanleg van kanalen en vijvers voor aqua- en paludicultuur –, kan ook het gebruik van het droge land worden geïntensiveerd. Wie een kuil graaft, houdt immers een heuvel over. De vrijgekomen grond kan dus dienen voor het ophogen van land. Van bodemdaling gaan we naar bodemstijging. De waterspiegel kan gehandhaafd worden of (deels) meestijgen ten opzichte van het verhoogde land. Maatschappelijke kosten die samenhangen met bodemdaling kunnen we hierdoor afwenden. Het zou lonen om via pilotprojecten vast te stellen wat de gevolgen zijn van deze aanpak – want in de Nederlandse veenweides zijn nog geen chinampa’s.

 

Hoe ziet de inrichting er verder uit?

Chinampa’s zijn polyculturen die je vrij kunt inrichten onder de voorwaarde dat de soorten er goed gedijen, elkaar ondersteunen, en passen in het landschap. Maar hierbinnen kun je al naar gelang locatie en wensen worden geëxperimenteerd en geselecteerd. Er zijn dus vele opties mogelijk. Een voorbeeld is van een chinampa op een denkbeeldige kavel. We beginnen met de teelt van eenden. Die eenden worden geroteerd in langwerpige vijvers. Hun poep zorgt voor nutriënten in het water. Kleine windmolens beluchten de vijvers en bevorderen de groei van plankton. In de vijvers kunnen dan waterorganismen worden geteeld. Denk aan vis, rivierkreeft, en waterplanten. Langs de waterkanten groeit hop op traliewerk en langs de noordkant van de kavel staan fruit- en notenbomen. Het overige land staat in dienst van voedselproductie voor de eenden. Overtollige waterplanten en bodembagger dient als voeding voor de landgewassen. De oogst bestaat dan uit maar liefst acht verschillende voedingsmiddelen: eenden, eendeneieren, hop, vis, rivierkreeft, noten, fruit en watergewassen. De mogelijkheden zijn in principe eindeloos, en er is surplus in overvloed: vissen, steenvruchten, bessen, druiven, groenten, kroos, kreeften, hout, hop, lisdodde, runderen, varkens, eenden, kippen en eieren.

Ideeën voor chinampa's
Met Chinampa's als uitgangspunt is er van alles mogelijk. Traliewerk over water, polytunnels en allerlei verschillende dieren en gewassen.

 

Een echt duurzaam polderlandschap?

Met het chinampa-model kiezen we voor een veerkrachtig landschap en een duurzaam voedsel- en landgebruiksysteem voor boeren, bedrijven, ondernemers en beleidsmakers. Een systeem dat productief, duurzaam, biodivers en natuur-inclusief is. Een systeem dat maatschappelijk meer oplevert dan het kost. Een systeem dat circulair is.

 

Dit concept is ontwikkeld in samenwerking met Stichting Wij.land - de partner van Commonland in Nederland.
Dit artikel is eerder gepubliceerd in Ekoland, editie maart 2019.

Bekijk meer projecten

NL-Food Security Alliance

Bodemliefde is een trotse partner van NL-Food Security Alliance (NL-FSA).

Bekijk project

Compostthee bij Kwekerij van Houtum

Kwekerij van Houtum gebruikt de TB-900 compostthee-machine van Bodemliefde.

Bekijk project

Mest, compost en compostwormen

Van afvalstof naar grondstof met behulp van compostwormen.

Bekijk project